IN DE AS ZITTEN

De Koran geeft zijn profeet over een en dezelfde man twee bevelen. In soera al-Anam staat Jona tussen de achttien profeten wier leiding gevolgd moet worden. In soera al-Qalam klinkt het omgekeerde: wees niet als de man van de vis. Over geen enkele andere profeet is dat gezegd. Veertien eeuwen commentaar hebben de wanklank uitgelegd, verzacht en verdeeld, maar niet weggenomen. De omvang van een waarschuwing verraadt de omvang van het gevaar.

Hüseyin Dogan legt de twee teksten naast elkaar open: links het Hebreeuwse boek Jona, rechts de Jona van de Koran. Hij leest niet dezelfde man. Voor de vlucht van Jona kiest de Koran een werkwoord dat hij verder nergens gebruikt en dat in het klassieke Arabische woordenboek slechts een juridische betekenis draagt: het weglopen van een slaaf bij zijn meester. Hij legt de man een schuldbekentenis in de mond voor een onrecht dat in het bijbelboek niemand wordt aangedaan. Hij noemt hem naar de vis, in twee talen, terwijl de vis in de eerste drie christelijke eeuwen de geheime handtekening van de Messias was. En hij geeft hem een scheldnaam die hij verder alleen aan de farao geeft. Vier sporen die in het boek Jona niet voorkomen.

Dit boek is ook het verslag van een stelling die stierf. Tien jaar volgde de auteur het vermoeden dat het boek Jona een geheimschrift was, geschreven om het leven van Paulus te vertellen: de vlucht, de storm, het lot, de worp in zee, de brandende stad. Toen toetste hij het aan het oudste bewijs, een stuk leer ter grootte van een handpalm uit een grot bij de Dode Zee, en dat leer bleek twee eeuwen ouder dan Paulus. De stelling was dood. Wat er onder de as vandaan kwam, was groter dan wat hij had gezocht.

De sporen wijzen niet van Paulus naar Jona, maar van Jona naar Paulus. In Jeruzalem zetten de apostelen een val voor de man die zij niet konden weerleggen; in Rome klapte die val dicht. Tacitus schreef over de brand van juli 64 een zin die nooit is ontward: eerst werden zij gegrepen die bekenden, en op hun aanwijzing werd daarna een grote menigte veroordeeld. Wat zij bekenden noteert hij niet, en hij noemt geen naam. Dit boek legt een dossier open: een beweging die Rome onder elkaar Babel noemde, een profetie die de ondergang vastzette op de opkomst van Sirius, de hondsster, die in het jaar 64 opkwam op 19 juli, de brieven waarin haar hoofd aankondigde dat de dag met vuur zou komen, en de twee jaren waarover Handelingen zwijgt. Een veroordeling is dat niet. Een proces-verbaal wel.

Daarna volgt het geheugen. De gemeente van Jakobus trok na de val van de tempel naar het oosten, verwierp Paulus als afvallige en ging op in het Syrisch sprekende christendom, waar men jaarlijks in de as van Nineve vastte. Zo vestigde de herinnering die hem vervloekte zich onder de buren van de Koran, en toen de vroegste commentatoren de gezanten van de soera Ya-Sin namen gaven, wisselden in dezelfde bezetting twee namen elkaar af: Jona en Paulus. Zulke overleveringen worden niet gesmeed; zij raken besmet.

Wat dit boek niet beweert, staat er even hard als wat het wel beweert. Niet dat Mohammed de naam van Paulus kende. Niet dat de Koran over Paulus gaat. Niet dat de ene godsdienst gelijk heeft en de andere ongelijk. Er wordt hier over teksten gesproken, niet over God. Wat blijft is een dossier van woordenboeken, handschriften en kerkgeschiedenis, en twee stenen die niemand neerlegde om de auteur gelijk te geven. Op een grafbord in Antakya staat de ene naam tussen haakjes achter de andere. En in Mosoel, waar men in 2014 het mausoleum van Jona opblies, kwam onder het puin het paleis tevoorschijn van de koning die hij moest waarschuwen.

Een koel en geduldig onderzoek met de spanning van een strafdossier, voor lezers van vergelijkende godsdienstwetenschap, vroeg christendom en de vroegste islam, en voor wie de speurtochten van Eco door oude teksten heeft gelezen.

Volg wat hij bracht. Word niet wat hij werd.